XIX. mendean ere euskara nahitaezkoa zen administrazioan

XIX. mendearen hondarrean mediku euskalduna hartu zuten Zestoan, ezinbesteko baldintza baitzen euskara jakitea. Gertakari hori oinarri hartuta, artikulu interesgarria idatzi du Andoni Egañak, Berrian; eta hona ekarri dugu, administrazio kontratuen gaiarekin lotura zuzena duelakoan.

Pio Baroja

Gutxien espero den lekuan aurkitzen dira gehienetan bitxirik bitxienak. Ganora handirik gabe ari nintzen egunkarietako orriak jiratzen asteburu honetako zutabean zeri helduko. Eta nire buruari atsedenaldi bat eman eta itxuraz garrantzi handirik gabeko inguruko herrietako kronikak irakurtzen ari nintzela egin nuen topo harribitxiarekin. Atzoko DV-ko Zestoako kronikan zetorren, K. Arrizabalaga berriemailearen eskutik.

Bilbon aurkeztu berri den liburu baten berri ematen zigun. La medicina y los médicos en la obra de Pío Baroja du izenburu eta Felix Cabezas medikua da egilea. Honek aitortzen du ikaragarri idatzi dela Pio Baroja idazleari buruz eta, ondorioz, lehendabiziko lerrotik argi uzten du «ez dela, hemen eta orain, unerik egokiena Barojaren idazle izaeraren garrantzia epaitzeko». Liburuan, nonbait, idazlearen mediku izaera aztertzen du eta Barojaren obraren barruan dauden medikuntzari buruzko aipamen guztiak biltzen. Eta Baroja 1894 eta 1895ean Zestoan mediku izan zenez, Zestoako Udaleko Artxiboa miatu du Felix Cabezasek. Eta berari zor diogu harribitxiaren aurkikuntza.

Pio Barojak berak bere memorietan idatzita utzi zuen Zestoan 1894ko maiatzean mediku lanpostua atera zenean bera baino ez zela aurkeztu, eta, ondorioz, berari eman ziotela lanpostua. Ez omen da datu zuzena nahiz ikerlariek hala kontatu idazleari men eginez. Artxiboko agirietan bi hautagai izan zirela azaltzen da, ordea. Diego de Prado y Gomez bata, Buitragokoa, madrildarra. Eta Pio Baroja bestea. Ez luke beste munduko garrantzirik hautagaien kopuruaren honek xehetasun bat erantsiko ez bagenio. 1894ko maiatzaren 21eko deialdi zirriborroak jartzen omen du herriko mediku izateko euskara jakin beharra zegoela, como circunstancia preferente lehenik, eta marra batez esaldi hori ezabatu eta como condición necesaria gero. Beraz, euskaraz jakiteari lehentasuna eman zioten hasiera batean eta derrigorrezko bihurtu ondoren. Eta, jakina, Barojari eman zioten mediku lanpostua.

Ordutik ehun eta gehiago urte joan diren honetan, norbaiti tripako mina sortuko dio orduan ere kontratazio publikorako baldintzetan euskararen ezagutza eskatzen zela jakiteak. Oraindik ere erresistentziak topa baitaitezke, eta handientsuenak osasunaren arloan. Ahoa betean esaten du zenbaitek, euskararen ezagutza gutxietsiz, mediku onak nahi dituela, sendatzen dakitenak. Eta askok jaramon egingo diote, guztiok nahi ditugulako mediku onak, sendatzen dakitenak. Ezkutatzen dutena da, ordea, Pernandoren egia bezain begi bistakoa: euskara jakiteak inor ez duela mediku txarragoa egiten eta, aldiz, bai hobea, gaixoen eskubide eta premiei hobeto erantzuteko gai den heinean.

Zenbaiti aurkikuntza hutsala irudituko zitzaion Felix Cabezasen lanari esker iritsi zaigun hau. Baina oraindik ere hizkuntza kontuetan erresistentzia indar diren horiei eman behar lieke zer pentsatua. Herri honetan, azken ehun urteetan, askok eta askok heldu dio komenentziara Pio Barojaren esaldi bati bere ideologia zurkaizteko. Karlismoa irakurriz sendatzen dela eta nazionalismoa bidaiatuz, ehunka lumak gogorarazi digute. Hain zuzen, Pio Barojak mediku lanpostua euskararen ezagutzari esker lortu izanak paradoxa agerian uzten du. Izan ere, bidaiatzeko toki interesgarrienetako bat iragana da, artxiboak, besteak beste.

Hogeita bi-hogeita hiru urteko gaztea zen orduan Pio Baroja. Ez zen luzaroan mediku lanetan aritu Zestoan, baina hiru ondorio ateratzeko balio izan omen zion orduko jarduerak. Bere egiazko bokazioa ez zela mediku izatea, eta berak aitortzen zuen sekula ez zuela dosi handirik errezetatzen, hartara inor sendatzea ez lortu arren, hankarik ez sartzeko ere ziurtasuna izaten baitzuen; egiatan desio zuena idaztea zela, eta Zestoan ekin zion idazle lanari, koaderno batean sobratutako orrialde zurietan; eta azkenik, aitaren lanarengatik Espainian hara eta hona urte askoan ibili ondoren, umetatik atzenduak zituen euskal erroak berreskuratzea lortu zuela. Guri ere baliagarri gertatu zaigu bere Zestoako egonaldiaren nondik norakoak jakitea.

Andoni Egañak Berrian argitaratua